Θεωρία της ημιμόρφωσης (Τεοντόρ Αντόρνο, απόσπασμα)

 

...Η παράσταση σύμφωνα με την οποία το μεγαλοφυές δρα άμεσα αφ’ εαυτού και γίνεται κατανοητό, το απόβρασμα μιας αισθητικής που βασίζεται στην λατρεία της μεγαλοφυίας, παραβλέπει ότι με τίποτα από όσα θα μπορούσαν δικαίως να λέγονται μόρφωση, δεν μπορεί να καταπιαστεί κανείς χωρίς προϋποθέσεις.

Μια ακραία επισήμανση θα μπορούσε να το διευκρινίσει. Στην Αμερική υπάρχει ένα πάρα πολύ διαδεδομένο βιβλίο, οι Great Symphonies του Sigmund Spaethd. Είναι κομμένο ασύστολα στα μέτρα μιας ημιμορφωτικής ανάγκης: να αναδεικνύεται κανείς σαν καλλιεργημένος, καθώς θα μπορεί να αναγνωρίζει αμέσως τα καθιερωμένα συμφωνικά που έτσι κι αλλιώς είναι αναπόφευκτα στις μουσικές εκδηλώσεις. H μέθοδος είναι ότι στα κεντρικά θέματα της συμφωνίας, συχνά μάλιστα μόνο σε μεμονωμένα μοτίβα της της, έχουν δοθεί προτάσεις, που μπορούν να τραγουδηθούν ανάλογα, ώστε ο ακροατής να εντυπώνει τις αντίστοιχες μουσικές φράσεις στο στυλ των σουξέ. Έτσι, το κεντρικό θέμα της Πέμπτης Συμφωνίας του Μπετόβεν τραγουδιέται με την πρόταση «I arn your fate, come, let rne in» (είμαι το πεπρωμένο σου, έλα, ας εμε να μπω), το κεντρικό θέμα της Ενάτης Συμφωνίας κόβεται στα δύο, διότι η αρχή του δεν θεωρήθηκε αρκετά τραγουδήσιμη, και μόνο τελικό μοτίβο δίνεται το κείμενο: «Stand! the rnighty ninth is now at hand!” (Σήκω, η μεγάλη Ενάτη είναι τώρα του χεριού σου) Στο δευτερεύον θέμα της Παθητικής Συμφωνίας του Τσαϊκόφσκι, άλλοτε ήταν συχνά εθελοντικής παρωδίας, o Spaeth αφιερώνει όμως τις γραμμές:

This music has a less pathetic strain,

it sounds rnore sane and not so full of pain.

Sorrow is ended, grief rnay he rnended,

it seems Tschaikowsky will be calm again.

(Δεν έχει τούτη η μουσική πολύ πάθος στον τόνο,

Ακούγεται πολύ υγιής και δίχως τόσο πόνο.

Η θλίψη έχει τελειώσει, η πληγή θα επουλωθεί,

Ο Τσαικόφσκι φαίνεται και πάλι να ηρεμεί).

Από αυτή την έκρηξη βαρβαρότητας, που σίγουρα έβλαψε τη μουσική συνείδηση εκατομμυρίων ανθρώπων, μπορεί να μάθει κανείς πολλά σε σχέση με την πιο διακριτική μεσαία ημιμόρφωση. Οι ηλίθιες προτάσεις που τραγουδιούνται εκεί δεν έχουν καμιά σχέση με το περιεχόμενο των έργων, παρά αγκιστρώνονται απομυζητικά στην επιτυχία τους σαν βδέλλες, πειστικές μαρτυρίες της φετιχιστικής σχέσης της ημιμόρφωσης προς τα αντικείμενά της. H αντικειμενικότητα του έργου Τέχνης νοθεύεται από την προσωποποίηση: ένα θυελλώδες μουσικό μέρος που οδηγείται σε ήρεμο λυρικό επεισόδιο, αυτό θα ήταν, σύμφωνα με τα παραπάνω, το πορτραίτο του Τσαϊκόφσκι. Ενώ ο ίδιος στην πραγματικότητα ασκούσε ήδη πολιτιστική βιομηχανία, η μουσική του μειώνεται, σύμφωνα με το κλισέ του μακρυμάλλη σλάβου, στα μέτρα ενός λυσσαλέου μισότρελου, o οποίος βέβαια έχει και τις ήρεμες φάσεις του. Εκτός αυτού, στη συμφωνική μουσική τα θέματα δεν είναι το κυριότερο, αλλά κατά μέγα μέρος αποτελούν μόνο υλικό. Η εκλαΐκευση, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον προς τα θέματα, αποσπά την προσοχή από το ουσιώδες, τη δομική πορεία της μουσικής ως ολότητας προς το ατομοκεντρικό, την τεμαχιακή επιμέρους μελωδία. Έτσι, το βοηθητικό μέσο διάδοσης σαμποτάρει τα διαδιδόμενο. Τελικά όμως —κι αυτό είναι μια όψη που δεν της αξίζει ίσως ηπιότερος χαρακτηρισμός από σατανική— οι άνθρωποι που έμαθαν απέξω εκείνα τα θέματα με τα φρικιαστικά λόγια, δύσκολα θα καταφέρουν να απαλλαγούν ποτέ από τα τελευταία ακούσουν τη μουσική όπως είναι. H πολιτιστική πληροφόρηση, που καμουφλάρεται σαν αγάπη προς τη Τέχνη, αποκαλύπτεται καταστροφική. Κάτι από τον Spaeth όμως φέρει μέσα της δυνητικά ακόμη και η πιο αθώα έκδοση βιβλίων τσέπης. Κανένας διαφωτισμός δεν αξίζει το όνομα, αν δεν έχει το θάρρος να δεχτεί μέσα του στοχασμούς αυτού του τύπου.

Υποκειμενικά o μηχανισμός που προάγει το γόητρο μόρφωσης απομακρυσμένης από το παρόν και τις εμπειρίες, και την αποτυχημένη ταύτιση με αυτή, ανάγεται στο συλλογικό ναρκισσισμό. H ημιμόρφωση έκανε το μυστικό βασίλειο κοινό σε όλους. Σύμφωνα με το συλλογικό ναρκισσισμό οι άνθρωποι αντισταθμίζουν τη συνείδηση της κοινωνικής τους ανισχυρότητας, που φτάνει έως την ορμική δομή τους, και συνάμα το συναίσθημα ενοχής, καθότι δεν είναι ούτε πράττουν ό,τι θα όφειλαν να είναι και να πράττουν σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη, Κάνοντας τον εαυτό τους, πραγματικά απλώς στη φαντασία τους, μέλος κάποιου υψηλότερου, καθολικότερου, στο oποίο αποδίδουν όσες ιδιότητες λείπουν από τους ίδιους, από το οποίο αναπληρωματικά παίρνουν πίσω κάτι σαν συμμετοχή σε αυτές τις ποιότητες. H ιδέα της μόρφωσης είναι καμωμένη γι' αυτό, διότι — όπως o ρατσισμός— δεν ζητάει από το άτομο παρά μόνο κάτι ελάχιστο προκειμένου να αποκτήσει τη δωρεά του συλλογικού ναρκισσισμού: αρκεί μόνο η φοίτηση σε ανώτερη σχολή συχνά μόνο η κατά φαντασία προέλευση από καλή οικογένεια. Η στάση, στην οποία συνευρίσκονται -η ημιμόρφωση και o συλλογικός ναρκισσισμός, είναι εκείνη του διαθέτειν, συνομιλείν, χειρονομείν ως ειδικός, συνανήκειν. H φαινομενολογία της γλώσσας στον διοικούμενο κόσμο, την οποία σκιαγράφησε τελευταία o Karl Horn, ιδιαίτερα η «Γλώσσα του κομπορρήμονος», είναι ακριβώς η οντολογία της ημιμόρφωσης, και τα γλωσσικά τερατουργήματα που ερμήνευσε, είναι οι ουλές της αποτυχημένης ταύτισης με το αντικειμενικό πνεύμα επάνω στο τελευταίο. Για να ανταποκριθεί κανείς σε όσα απαιτεί η κοινωνία από τους ανθρώπους, η μόρφωση υποβιβάζεται σε σήμα αναγνώρισης του κοινωνικά ενύπαρκτου και της ενσωμάτωσης και γίνεται απροκάλυπτα η ίδια για τον εαυτό της κάτι ανταλλάξιμο και αξιοποιήσιμο. To συγκριτικά αθώο ψέμα για την ενότητα μόρφωσης και ιδιοκτησίας, την οποία προέβαλαν στην Πρωσσία του Wilhelm για να προασπίσουν το ταξικό εκλογικό δικαίωμα, έγινε παράλογη αλήθεια. Έτσι όμως το πνεύμα της ημιμόρφωσης είναι ορκισμένο στο όνομα του κομφορμισμού. Δεν της αφαιρέθηκαν μόνο τα ένζυμα της κριτικής και της εναντίωσης κατά των εγκαθιδρυμένων δυνάμεων, που η μόρφωση του δέκατου όγδοου αιώνα έφερε μέσα της, παρά η επιβεβαίωση και o πνευματικός διπλασιασμός αυτού, που έτσι κι αλλιώς υπάρχει, γίνονται δικό της περιεχόμενο και πιστοποιητικό νομιμότητάς της. Η κριτική όμως υποβιβάστηκε σε σκέτη πονηριά, που δεν πιάνεται κορόιδο και κάνει τον αντίπαλο να πέφτει στα δίχτυα της, ένα μέσο κοινωνικής αναρρίχησης.

O ημιμορφωμένος ασκεί αυτοσυντήρηση χωρίς εαυτό. Την πολυτέλεια της εμπειρίας και της έννοιας, όπου σύμφωνα με οποιαδήποτε αστική θεωρία εκπληρωνόταν η υποκειμενικότητα, δεν μπορεί πια να τη διαθέτει: Αυτό υπονομεύει υποκειμενικά το εφικτό της μόρφωσης όπως ακριβώς και αντικειμενικά της είναι όλα αντίξοα. H εμπειρία, το συνεχές της συνείδησης, στο οποίο το μη παρόν διαρκεί και όπου η άσκηση και η σύνδεση σε κάθε ένα άτομο θεμελιώνουν την παράδοση, αντικαθίσταται από τη ασύνδετη, ανταλλάξιμη και εφήμερη πληροφόρηση, εμφανές της οποίας είναι ότι την επόμενη στιγμή άλλες πληροφορίες θα τη σβήσουν. Στη θέση του ternps durée, της εσωτερικής συνοχής μιας σχετικά ομόφωνης ζωής, απόρροια της οποίας είναι η διαμόρφωση κρίσης, μπαίνει ένα άκριτο «αυτό είναι», περίπου όπως μιλούν σε ταχεία οι επιβάτες, όταν σε κάθε οικισμό που περνάει αστραπιαία, κατονομάζουν το εργοστάσιο ρουλεμάν -ή τσιμέντου -ή το νέο στρατώνα, έτοιμοι να απαντήσουν χωρίς συνέπεια σε κάθε ερώτημα που δεν τέθηκε. Ημιμόρφωση είναι μια αδυναμία ως προς το ως προς τη μνήμη, μέσω της οποίας μόνο ήταν δυνατή στη συνείδηση η σύνθεση των αντικειμένων εμπειρίας, την οποία άλλοτε εννοούσε η μόρφωση. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ημιμορφωμένος καυχιέται για την αδύνατη μνήμη του, περήφανος για την υπεραπασχόληση και υπερφόρτωσή του. Ίσως η σύγχρονη φιλοσοφική ιδεολογία κάνει τόση φασαρία γύρω από το χρόνο, μόνο επειδή οι άνθρωποι τον χάνουν και πρέπει να ανακληθεί με ξόρκια. O αφηρημενισμός όμως, που πλέον δεν δέχεται το μερικό παρά μόνο σαν εκπρόσωπο του γενικού, το όνομα του οποίου δίνεται στο πρώτο, και ο πολυαναφερόμενος συγκεκριμενισμός αλληλοσυμπληρώνονται ( οι αντίστοιχοι γερμανικοί όροι στην φράση είναι Abstraktismus και Konkretismus ). H έννοια εξαφανίζεται από τη διατακτική υπαγωγή κάτω από κάποια έτοιμα κλισέ, που διαφεύγουν τη διαλεκτική διόρθωση αποκαλύπτουν τη φθοροποιό ισχύ τους στα ολοκληρωτικά συστήματα: Και η δική τους μορφή είναι το απομονωτικό, περιπτωσιοολογικό αναντίρρητο «αυτό είναι». Επειδή όμως η ημιμόρφωση εντούτοις αγκιστρώνεται στις παραδοσιακές κατηγορίες, που δεν ικανοποιεί πια, η νέα μορφή της συνείδησης ξέρει υποσυνείδητα τη δική της παραμόρφωση. Γιαυτό η ημιμόρφωση είναι εξερεθισμένη και κακεντρεχής. Η πολύπλευρη ενημερότητα κάνει ταυτόχρονα σαν να τα ξέρει όλα καλύτερα. Ένα ημιμορφωσιακό σλόγκαν, που έχει γνωρίσει καλύτερες μέρες, είναι το Ressentiment** (** μνησικακία). H ίδια η ημιμόρφωση όμως είναι κατ' εξοχήν η σφαίρα της μνησικακίας, την οποία καταλογίζει σε όσους διατηρούν ακόμη κάποια ίχνη αυτοπερισυλλογής. Δεν μπορεί να παραγνωριστεί το καταστροφικό δυναμικό της ημιμόρφωσης κάτω από την επιφάνεια του κρατούντος κομφορμισμού. Ενώ σφετερίζεται φετιχιστικά τα πολιτιστικά αγαθά, είναι κάθε στιγμή έτοιμη να τα θρυμματίσει.

(απόσπασμα από το βιβλίο του Τεοντόρ Αντόρνο «Θεωρία της ημιμόρφωσης», σελίδες 66 έως και 71.