Τα προβλήματα της μετάφρασης

 

    Στην εικόνα μας το θρυλικό βιβλίο του Ζαν Ζακ Ρουσό "Το κοινωνικό συμβόλαιο", το οποίο αγόρασε μέλος της οικογένειας μου. Στην βιβλιοθήκη του σπιτιού μας υπάρχει ήδη το "Κοινωνικό συμβόλαιο", όμως σε μια παλιά έκδοση που φαίνεται ότι έχει ανεπαρκή μετάφραση, αφού το κείμενο στην ελληνική γλώσσα αφήνει νοηματικά κενά στον αναγνώστη. Γενικότερα συμβαίνει πολλές φορές όλοι μας να κρίνουμε πως η μετάφραση κάποιου ξενόγλωσσου κειμένου δεν είναι καλή, ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που αγοράζουμε ένα βιβλίο ξανά και ξανά ελπίζοντας πως η καινούργια μετάφραση θα είναι "σωστή". Υπάρχουν κάποιοι που υποστηρίζουν πως η καλή μετάφραση είναι κυριολεκτικά αδύνατη, ειδικώς στην ποίηση. Ορισμένοι ακόμα υποστηρίζουν πως η καλή μετάφραση είναι εφικτή αρκεί ο μεταφραστής σχεδόν να ξαναγράψει το βιβλίο. Άραγε γιατί συμβαίνει αυτό;

    Νομίζω καταρχάς πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η γλώσσα κάθε χώρας ουσιαστικά κρύβει μέσα της μια πλήρη κοσμοθεωρία. Κρύβει το παρελθόν της, τις πολιτικές διεργασίες που έχουν συμβεί στο πέρασμα των αιώνων, κατά ένα μέρος τις κρατούσες θρησκευτικές αντιλήψεις των τελευταίων αιώνων, καθώς επίσης και την σχέση των κατοίκων της με την Φύση, τα πράγματα, τα άτομα: γνωρίζουμε ότι το χιόνι στους Ινουί περιγράφεται με 14 διαφορετικές λέξεις, ενώ στην Ελλάδα μόνο με μία. Είναι λοιπόν πολύ φανερό ότι ένα διήγημα των Ινουί ποτέ δεν θα μεταφραστεί καλά στα ελληνικά. Όμως δεν είναι μόνο οι λέξεις ειδικού ενδιαφέροντος που συναντώνται σε συγκεκριμένες χώρες. Η λέξη "βασίλισσα" που συναντάμε πολλές φορές σε παιδικά παραμύθια στα ελληνικά, παρά το ότι στην Ελλάδα είχαμε για ορισμένα χρόνια βασιλεία, στην πραγματικότητα ποτέ δεν θα σημαίνει κάτι σοβαρό και επιβλητικό, ένα πρόσωπο με κύρος,  όπως σημαίνει ακόμα σήμερα στην Αγγλία. Η βασιλεία στην Αγγλία κράτησε πολλούς αιώνες κι έχει αφήσει βαθύ σημάδι στην κοσμοθεωρία των Άγγλων, κάτι που δεν έχει συμβεί στην Ελλάδα.

   Δεύτερο ζήτημα στην μετάφραση είναι το πόσο συγκεκριμένη και λεπτολόγος είναι μια γλώσσα από άποψη δομής. Όλοι έχουν προσέξει την απόσταση στο νόημα μεταξύ των πολύ συγκεκριμένων ρημάτων της ελληνικής και της λατινικής, με το συγκεχυμένο νόημα των περιφραστικών  ρημάτων στα αγγλικά της Αμερικής, όπως επίσης το κενό κατανόησης που δημιουργεί η έλλειψη γένους στα αγγλικά, καθώς και η έλλειψη πτώσεων στα ρήματα. Στην πραγματικότητα ο έλληνας ομιλητής δεν μπορεί να μιλήσει πολύ συγκεκριμένα ή να λεπτολογήσει σε αμερικάνικα αγγλικά.  Από την άλλη μεριά, ο Άγγλος είναι σε ιδανική θέση για  διφορούμενες προτάσεις, για υπαινιγμούς, για καυστικά σχόλια που δεν προσβάλλουν -αυτά που λατρεύουμε στα θεατρικά της Αγγλίας. 

   Τρίτο ζήτημα είναι ότι η κάθε κοσμοθεωρία χώρας που κρύβεται στην γλώσσα, διαφοροποιείται ελαφρώς με το πέρασμα των δεκαετιών. Σαφές παράδειγμα η λέξη gay που πριν 100 χρόνια στα αγγλικά σήμαινε "χαρούμενος" ενώ σήμερα σημαίνει ομοφυλόφιλος. Ακόμη πιο τρανταχτό παράδειγμα η λέξη "γυναίκα" που επί αιώνες σήμαινε τον θηλυκό άνθρωπο, ενώ τώρα πια ούτε Πρόεδροι των ανώτατων Δικαστηρίων δεν μπορούν να ορίσουν επακριβώς το περιεχόμενό της. Ο μεταφραστής λοιπόν πρέπει να έχει πολύ καλή γνώση των κοινωνικών συνθηκών της εποχής στην οποία αναφέρεται το ξενόγλωσσο βιβλίο, για να βρει τον κατάλληλο ελληνικό όρο ώστε να αποδώσει σωστά το νόημα των λέξεων.  

   Πρόσθετο πρόβλημα σε όλα αυτά είναι οι συγκεκριμένοι τεχνικοί όροι για βιβλία επιστημονικού, καλλιτεχνικού  και πολιτικού περιεχομένου. Τα πολιτικά κινήματα, τα καλλιτεχνικά ρεύματα, οι επιστημονική έρευνα, από την ώρα που εμφανίζονται και μετά, αναγκάζονται να επινοούν εκ του μηδενός όρους για να περιγράψουν σωστά τα πράγματα. Η διαδικασία της επινόησης αντίστοιχων όρων σε άλλες γλώσσες παίρνει πολλά χρόνια ή και εκατονταετίες, εάν οι συνθήκες στις άλλες χώρες δεν είναι κατάλληλες για μια δημόσια συζήτηση επί των ίδιων ζητημάτων. Ο εμπρεσιονισμός δεν μεταφράζεται καθόλου στα ελληνικά, αλλά και ο καταστασιακός που μεταφράστηκε πιστά είναι στην πραγματικότητα μια ακατανόητη λέξη. Ο "ηγεμόνας" που αναφέρεται κατ' επανάληψη στο Κοινωνικό συμβόλαιο είναι για εμάς ένα θολό περιεχόμενο και πολύ λίγο διαφέρει από τον "τύραννο" της απλής ελληνικής -ενώ δεν σχετίζεται καθόλου με τους "τυράννους" της αρχαίας ελληνικής. Η μετάφραση του "Κεφαλαίου" του Μαρξ που έγινε το 1920, για τον σημερινό αναγνώστη είναι σήμερα απλοϊκή, ασαφής ή και ακατανόητη με τις γενικότητές της και τις πλαστές λέξεις που χρησιμοποιεί, λόγω έλλειψης αντίστοιχων ελληνικών -ωστόσο δεν της λείπει η δροσιά και η ορμή του καινούργιου.

   Μπορώ να αναφέρω το ζήτημα της μεταφυσικής σε κάθε γλώσσα; Σε μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό η θρησκεία της κάθε χώρας παίζει σημαντικό ρόλο στο περιεχόμενο που έχουν οι λέξεις ανά τόπο. Σε όλους τους λαούς υπάρχει "σώμα" και "αμαρτία", όμως εκφράζεται με διαφορετική ποιότητα στον Έλληνα, τον Γερμανό και τον Τούρκο  της Θεσσαλονίκης, του Κένιγκσμπεργκ και της Άγκυρας του 1820 αντίστοιχα. Οι θρησκείες ρίχνουν διαφορετικό φως ακόμα και στον ήλιο που ανατέλλει καθημερινά  εδώ και χιλιάδες χρόνια, σε βαθμό που ακόμη και οι ισοδύναμα αυστηρές θρησκείες, είναι με άλλο τρόπο αυστηρές. Αξίζει τον κόπο να αναφέρουμε ότι στην σημερινή Δύση όπου η πλειοψηφία των πληθυσμών είναι άθεη, η ίδια πλειοψηφία επίσης δεν κατανοεί τι εννοεί ο Ρουσσώ όταν λέει πως "όλες οι ελευθερίες πηγάζουν από τον Θεό". 

   Τελικά, για όλους τους παραπάνω λόγους τα όρια της μετάφρασης είναι περιορισμένα. Παρά το ότι δεν είναι δυνατόν κάθε αναγνώστης  να διαβάσει όλα τα σημαντικά βιβλία της ανθρωπότητας στο πρωτότυπο, εντούτοις όσες φορές το κάνει το κέρδος του είναι μεγάλο. Εάν παρανοήσει κάτι από τα λεγόμενα του συγγραφέα, θα φταίει μόνο ο ίδιος ο αναγνώστης, όχι η μετάφραση.